Op donderdag 26 maart kwamen zo’n 80 mensen uit het literaire veld in Fryslân bijeen in Neushoorn (Leeuwarden) voor de vierde editie van Lettertreffen. Het thema was deze keer ‘Uitgeven. Uit of in?’. We blikken graag terug met foto’s gemaakt door Lucas Kemper.
De middag was heel plezierig en informatief. Dat hoorden we ook van bezoekers en sprekers. Graag krijgen we meer feedback van jou als bezoeker, vooral omdat we de volgende – vijfde – editie nog wat groter willen aanpakken. Tijdens de presentatie van Tryntsje van der Steege over wat Leeuwarden UNESCO City of Literature (CoL) zoal deed en doet, werden CoL-spreekuren aangekondigd. Binnenkort worden de exacte data, tijden en locaties bekend gemaakt op deze website. Je kunt je aanmelden voor een seintje per mail.
Onder de foto’s lees je het uitgebreide verslag van de middag, geschreven door Hedwig Terpstra.
Foto’s: Lucas Kemper
Welkom en inleiding
Presentator Esmé van den Boom heet iedereen welkom bij de vierde editie van Lettertreffen in Neushoorn. Ze stelt zichzelf kort voor. Esmé is schrijver, collectiespecialist bij Forum Groningen en programmamaker.
Lettertreffen is het jaarlijkse netwerkevenement voor de Friese literaire sector, georganiseerd door Leeuwarden City of Literature. Dit jaar staat Lettertreffen in het teken van uitgeven. De hele wereld verandert in rap tempo en dat betekent ook de literaire sector. Daarom wordt vandaag gekeken naar alle mogelijke manieren van het uitgeven van verhalen, oude en nieuwe stijl. Verhalen vind je tegenwoordig niet alleen in boeken, maar ook op Spotify of met een QR-code op de stoep. Esmé vraagt wat de verwachtingen van de aanwezigen zijn.
Gea Bakker geeft aan dat ze in 2023 een gedichtenbundel in eigen beheer heeft uitgebracht. Ze is benieuwd waar ze haar boeken kan uitgeven. Er zijn volgens haar veel mogelijkheden die een schrijver nog niet kent als die net is begonnen. Ze is ook benieuwd naar subsidiemogelijkheden bij het uitgeven.
Terug- en vooruitblik City of Literature
Tryntsje van der Steege, projectcoördinator van City of Literature, geeft een introductie aan de hand van een presentatie. Ze kijkt terug op het project Klein Geluk in het Arcadia-jaar 2025. CoL heeft een honderd dagen durend literair programma ontwikkeld, met honderd literaire teksten op honderd verschillende manieren gepubliceerd. Zie ook: de terugblik en alle teksten op kleingeluk.frl. Ze noemt ook het project Uitgesteld Geluk uit 2022. De verhalen staan op de website uitgesteldgeluk.nl en op Spotify.
Na 6,5 jaar in het netwerk van UNESCO Cities of Literature is te merken dat er stabielere relaties en heel mooie samenwerkingen ontstaan. Bijvoorbeeld het project dat nu samen met Melbourne in Australië wordt uitgevoerd: De vlucht van de rosse grutto. Dat is een online project waar vier schrijvers uit Fryslân en vier schrijvers uit Melbourne aan meedoen.
Ondertussen is er ook een goede relatie met Barcelona City of Literature. Patrícia Soley-Beltran was afgelopen jaar vanuit Barcelona in Leeuarden op residentie en zij was gekoppeld aan schrijfster Baukje Zijlstra. Baukje gaat binnenkort in april als writer in residence naar Barcelona. Tialda Hoogeveen gaat in mei ook als writer in residence naar Barcelona, zij is geselecteerd uit schrijvers die op een open oproep hebben gereageerd.
Bij de Skriuwersfakskoalle kunnen mensen zich ontwikkelen als schrijver. De coördinatie van de meerjarige vakopleiding aan de Skriuwersfakskoalle is in handen van Linda Tijsma van Tresoar.
Leeuwarden City of Literature is verder van plan om dit jaar, in mei en oktober, een spreekuur te organiseren voor schrijvers en organisaties, waar ze met allerhande literaire vragen terecht kunne, bijvoorbeeld over subsidies en uitgeven, maar ook over opleidingen, uitwisselingen, of mooie ideeën of andere projecten waar behoefte aan is.
CoL geeft deze zomer weer het tijdschrift LETTER uit. En bekijkt met de Culturele Apotheek welke projecten voor en met jongeren georganiseerd kunnen worden.
– Op zaterdag 23 mei 2026 van 14.00-15.30 uur wordt Page Against the Machine georganiseerd, in samenwerking met de Silent Book Club Fryslân.
– De Gjalp is weer open: tijdschriften de Moanne, Ensafh en Dichterscollectief Rixt doen een open oproep voor poëzie of een literaire festival productie over het thema ‘It Waad’ (het Wad).
– Op zondag 16 augustus 2026 van 14.00-16.00 uur is er een openbare startbijeenkomst van de Skriuwersfakskoalle, met voordrachten van studenten, in het Tripgemaal in Gersloot.
Tryntsje roept de aanwezigen op om activiteiten, wedstrijden, bijeenkomsten e.d. te delen met CoL, zodat het in de online agenda komt te staan en via nieuwsbrief en sociale media gedeeld kan worden.
Paneldiscussie o.l.v. Esmé van den Boom over (het nieuwe) uitgeven
Het panel, bestaande uit Tsjerk Bottema (eindredacteur de Moanne), Lolies van Grunsven (literair agent), Tomias Keno (schrijver en singer-songwriter) en Marleen Nagtegaal (artistiek directeur Explore the North) praat over drie thema’s: het veld anno nu, de maker en zijn mogelijkheden en de toekomst van het veld.
Esmé vraag aan Lolies wat een schrijver moet doen als die een boek wil schrijven en drie hoofdstukken klaar heeft. Hoe loopt de weg van verhaal naar publicatie nu in de traditionele uitgeverswereld?
Lolies vertelt dat ze voornamelijk in Amsterdam werkt, waar de meeste literaire uitgevers zitten. Bij non-fictie heeft ze genoeg aan de eerste drie hoofdstukken, maar bij fictie wil ze het hele boek lezen, want een verhaal kan goed beginnen, maar later kan blijken dat een idee niet uit te werken is. Als ze potentie ziet in een verhaal, dan werkt ze net zo lang met de schrijver aan het boek tot het grotendeels klaar is. En dan kijkt ze welk fonds en welke redacteur het beste bij de auteur past. Dan biedt ze het werk aan bij een stuk of vijf, zes uitgeverijen, waarvan ze denkt dat het boek er kans maakt. Lolies werkt met contracten, waarin staat dat ze een inspanningsverplichting heeft, maar niet kan garanderen dat het lukt om een boek uit te geven. Meestal lukt het wel. Andere manieren om bij een uitgeverij binnen te komen zijn: insturen naar literaire tijdschriften, voordragen op literaire bijeenkomsten, publiceren op een online platform voor schrijvers, zoals Papieren Helden. Het is van belang om aan je zichtbaarheid te werken. Soms gaat het via via.
Esmé vraagt aan Tomias hoe hij als auteur dit proces heeft doorlopen.
Tomias vertelt dat hij werk heeft gepubliceerd in een literair tijdschrift en toen door uitgevers is benaderd. Hij heeft vrij snel bij zijn uitgever Signatuur aangegeven dat hij een multidisciplinair project wilde maken. Daar werd positief op gereageerd. Hij heeft het idee dat multidisciplinair denken buiten het boek nu en in de afgelopen jaren als iets positiefs wordt gezien. Hiervoor werkte hij in de popmuziek, hij is componist en is opgeleid als theatermaker. Hij zou graag een verhaal willen vertellen dat werkt in verschillende vormen. In het geval van Astronaut een popalbum, een roman en een podcast. Bij marketingafdelingen van uitgeverijen worden dingen al jaren op dezelfde manier gedaan. Bij de productie van het boek heeft hij veel brainstormsessies met de uitgever gehad. Hij denkt dat de verschillende vormen elkaar juist hebben versterkt. De podcast is eigenlijk het meest populair geworden van de drie media.
Esmé merkt op dat tijdschrift de Moanne als papieren blad en op internet verschijnt. Ze vraagt aan Tsjerk hoe de redactie van de Moanne daarmee omgaat.
Tsjerk geeft aan dat het twee naast elkaar en op zichzelf staande media zijn. Online verschijnen andere dingen dan in het tijdschrift, maar beide kanalen kunnen elkaar goed versterken. In 2015 kwam de Moanne veel vaker op papier uit, maar het publiceren op papier is in de afgelopen jaren in verhouding duurder geworden. De online aanwezigheid van de Moanne was in 2015 veel minder groot, er werd meer naar het tijdschrift verwezen. Nu worden stukken die urgenter zijn, bijvoorbeeld over theatervoorstellingen die in première gaan, online gepubliceerd. Het blad de Moanne dat vier keer per jaar uitkomt, moet interessant blijven om te lezen en is een tijdlozer medium geworden. In de Moanne op papier staat veel poëzie en korter proza. Een schrijver zou het tijdschrift mee kunnen nemen naar een uitgever om te laten zien wat er van hem gepubliceerd is. Wat dat betreft heeft de Moanne een belangrijke kweekvijverfunctie voor schrijvers in Fryslân. Voor de zichtbaarheid is het een goed idee voor een schrijver om een combinatie te maken met voordracht op een podium.
Esmé merkt op dat bij Explore the North veel literatuur op het podium gebracht wordt.
Marleen geeft aan dat er veel verschillende makers en schrijvers bij de organisatie komen. Voor Tomias werken de drie pijlers: popalbum, roman en podcast, maar dat is voor iedereen anders. Explore the North is een festival, maar ook een productiehuis. Het veld is breder geworden voor makers en dat vindt ze interessant. Makers kunnen eerst op andere gebieden iets uitproberen voordat ze eventueel een boek schrijven. Er ontstaan steeds meer samenwerkingen tussen uitgevers en andere organisaties, festivals en makers, en zo wordt de kweekvijver steeds groter en zijn er steeds meer dingen mogelijk, die naast elkaar kunnen staan. Een hoorspel kan bijvoorbeeld op het podium gebracht worden, maar ook in een podcast en later kan het eventueel uitgewerkt worden tot een verhaal dat in de Moanne komt. De zichtbaarheid wordt zo steeds groter. Ze merkt dat het literaire veld steeds meer kijkt naar wat er op het podium gebeurt om later de stap te zetten naar bijvoorbeeld een boek of een bundel, waar dat eerder vaak andersom ging.
Esmé geeft gelegenheid om vragen te stellen.
Daan Bultje, directeur van dbieb, merkt op dat bij het samenstellen van collecties de neiging is om naar de massa toe te bewegen en veel populaire bestsellers op te nemen. Maar als wat subtieler naar de data wordt gekeken, zouden ook de niches te vinden moeten zijn. Hij vraagt of er binnen alle mogelijkheden die er zijn om jezelf als schrijver zichtbaar te maken, ook juist een beweging is om de niches, verschillende typen boeken, te versterken.
Lolies geeft aan dat alle boeken van bijvoorbeeld de kleinere, onafhankelijke uitgeverij Koppernik goed besproken worden, omdat het steengoede boeken zijn. De helft van die boeken staat in de Bestseller 60. De niche is er en die wordt ook bediend. Van Oorschot geeft nog steeds erg mooie boeken uit. Die zijn niet voor de massa, maar ze zijn er en ze zijn zichtbaar. Haar advies is om mooie literaire boeken in de bibliotheek te houden.
Esmé merkt op dat het ook van belang is hoe een boek gepresenteerd wrodt. De niche is nodig voor de rijkdom van de boekensector.
Schrijver Willem Verf merkt op dat het hem opvalt dat in de meeste bibliotheken de Friese boeken als aparte categorie aangeboden worden met een pompebledsje erop. Hij zou graag willen dat zijn boeken bij de andere romans staan.
Daan Bultje, directeur van dbieb, geeft aan dat hij voor de Friese bibliotheken verantwoordelijk is voor Fries en meertaligheid. Hij zegt dat het vooral van belang is om uit te gaan van de moedertaal en niet zozeer van het Fries ten opzichte van andere talen. In dat opzicht zou hij het Fries niet willen beschouwen als een aparte categorie, maar zou hij dat liever een natuurlijk onderdeel laten zijn van de totale collectie.
Tsjerk noemt de term translanguaging, die ingaat tegen de gedachte dat talen van elkaar gescheiden moeten worden. Kinderen nemen verschillende moedertalen mee naar de klas. Bij het schrijven van een toneelstuk denkt de schrijver na over de taal die een personage spreekt. In de Moanne worden ook meertalige stukken opgenomen.
Ernst Bruinsma, uitgever bij de Afûk, denkt dat de maker het bepaalt. Als makers zeggen dat ze meer talen willen gebruiken in hun manuscripten of optredens, dan is dat een gegeven waar we mee te dealen hebben. Bij de Afûk zijn al verschillende boeken uitgegeven waarin zowel het Fries als het Nederlands gebruikt wordt.
Presentatie Tomias Keno
Tomias Keno laat fragmenten horen van de podcast, het luisterboek en het popalbum van het multidisciplinaire project Astronaut, dat hij in 2022 heeft uitgebracht. De drie delen van het project staan niet los van elkaar, maar spiegelen en voeden elkaar steeds. Zo ontstaat niet simpelweg in verhaal in drie verschillende vormen, maar ontstaat een netwerk van echo’s, verschuivingen en nieuwe betekenissen.
Lezing door Niels ’t Hooft
Hybride schrijver Niels’t Hooft geeft aan de hand van een presentatie (bijlage) een korte lezing over zijn werk op het snijvlak van literatuur en technologie. Niels is begonnen als romanschrijver, maar was ook altijd geïnteresseerd in techologie. Hij heeft veel over videospellen geschreven, bijvoorbeeld voor kranten, en met gamemakers projecten gedaan, zoals RIVE van Two Tribes in 2019. Via dat soort projecten is hij onderzoeker geworden. Voor KVB Boekwerk heeft hij een scan van digitale literatuur gemaakt. Als onderzoeker kijkt hij naar verschillende projecten in het kader van mediaconvergentie, waarin boeken, muziekdragers, film, tv, spellen en software samenkomen. Elementen van al die vormen kunnen samen worden gebruikt om nieuwe dingen te maken. Niels geeft een overzicht van de projecten die hij heeft gedaan. Antegods was een scenario voor een stripverhaal bij een game die ontwikkeld werd. De game is er nooit gekomen, de strip wel. Met de VPRO heeft hij de app Dustin ontwikkeld, over een slimme stofzuiger die geen zin had om zijn werk te doen. Radio Laika was een podcast met een serie nepdocumentaires.
In 2013 verscheen zijn laatste papieren roman, De Verdwijners. Het was voor het eerst dat van een van zijn boeken een e-boek werd gemaakt. De vier personages in het boek hebben ieder hun eigen karaktertrekken en Niels heeft dat aangegeven met personen in vier kleuren op het omslag. Hij wilde graag dat het boek met gekleurde vellen papier werd uitgegeven, zodat de lezer kon zien en voelen over welke personage het in dat deel van het boek ging, maar de uitgever gaf aan dat dit niet mogelijk was vanwege de hoge kosten. Bij het e-boek dacht hij dat bij de personages wel achtergrondkleuren konden worden toegepast, maar dat bleek technisch niet mogelijk. De ontwerper had wel bedacht dat de namen van de personages aan het begin van elk hoofdstuk in kleur konden, maar helaas zijn de kleuren van de personages door elkaar gehaald.
Niels schreef de novelle Lotus die hij uitbracht als een iOS-app, op een erg experimentele manier. Het boek zou niet op papier of in een podcast kunnen worden uitgegeven, want er zijn kleuren gebruikt, er zitten animaties tussen de hoofdstukken en er zit geluid bij. Er moest unieke maatwerksoftware voor worden geschreven om dat te kunnen doen. Het was een heel project, Niels is er jaren mee bezig geweest in samenwerking met een software/gamestudio, een beeldend kunstenaar en een audiostudio. Het verhaal is in het Nederlands geschreven en is vertaald in het Engels. In de app kan gewisseld worden tussen de twee talen. Andere talen, zoals het Fries, zouden nog toegevoegd kunnen worden. Niels is zelf bezig geweest met productie en distributie van de app. Voor het e-boek moest eerst worden betaald, maar het is nu gratis te downloaden.
Niels ontwikkelde Immer, een innovatief systeem om digitaal lezen aantrekkelijker te maken. Het onderzoek dat hij eerder heeft gedaan bij de games heeft hij voortgezet binnen zijn bedrijf, waar hij nu zes jaar voltijds mee bezig is. Het onderzoek doet hij samen met universiteiten en Stichting Lezen en daarbij wordt gekeken hoe media worden gebruikt en wat er gebeurt als je interacteert met een scherm, wat er in je hoofd gebeurt als je leest en wat het verschil is tussen lezen op papier en digitaal. Zijn bedrijf heeft een basistechnologie ontwikkeld die toepasbaar is voor alle e-boeken, zoals het werken met porties tekst, de breakmarker: het symbool dat laat zien dat er een nieuwe paragraaf komt, en de boeknavigator: een strook aan de zijkant van het scherm die de hoofdstukken laat zien en welk hoofdstuk op dat moment wordt gelezen. Het is mogelijk om op het scherm notities over het boek te maken en notities van andere lezers te lezen en daarop te reageren. In de Club Lees-app van de VPRO is een versie van die techologie verwerkt.
Momenteel is zijn bedrijf bezig met een Europese subsidieaanvraag. In dit project wordt gereedschap gemaakt waarmee auteurs en visueel ontwerpers kunnen werken bij het maken van een nieuw soort verhalen die alleen op het scherm kunnen bestaan, en de distributie daarvan.
Afsluiting, borrel en boekenmarkt
Esmé bedankt de sprekers voor hun inbreng, het team van City of Literature voor de organisatie, en alle mensen uit de sector voor de aanwezigheid. Na het plenaire programma kan tot 18.00 uur worden nagepraat bij de borrel en gesneupt worden tussen boeken van Friese schrijvers op de boekenmarkt.
