Wêrom wurkje wy eins? Wurkje wy op de goede manier, kin it ek oars, humaner, nofliker? Skriuwer en sjoernalist Anna Lillioja gie, roppich op nije perspektiven, op ûndersyk út. In kweeste lâns ferrassende plakken.
Tekst: Kirsten van Santen | Foto’s: Natalia Balanina
Wêrom altyd dy kâlde fuotten? Soe se te lang sitte? Te ferkrampe? De twa lytse iisklompen pleagje auteur en sjoernalist Anna Lillioja út Ljouwert al jierren. Kâlde fuotten ûnder it wurk achter de laptop, ûngemak – wat hat dat te bestjutten? Se skriuwt, ûntwapenjend earlik: ‘Ha ik mei myn holle betocht dat ik skriuwer wêze wol, mar wol myn liif eins oar wurk dwaan?’
Soe se net better boerin wurde kinne op in pleats mei hûndert hynders, sa’t se eartiids dreamde. Lekker stâlen útmjuksje, hynders boarstelje. Of direkteur fan in fabryk dêr’t kondinsearre molke makke wurdt, noch sa’n bernedream út de tiid dat se mei har mem yn Talinn, Estlân, wenne. Noait wer kâlde fuotten.
It is in lytse, mar gânssizzende anekdoate út har boek Waarom werken we? In boeiende essayistyske syktocht nei de sinjouwing achter wurk. Langje wy, hurdwurkjende minsken en kantoarklerken anno 2025, net allegear nei in oar bestean, nei wat sinfollers, in bytsje ôfwikseljender, in bytsje earliker?
As lyts famke fjurre Lillioja de hiele dei lang wêrom-fragen ôf op har mem. Se docht it noch altyd: kritysk tinke, harsels en de wrâld befreegje. Waarom werken we? is in ûntdekkingstocht nei it wêrom fan wurk, wat dat wy as fanselssprekkend beskôgje. Lillioja nimt har lêzers mei nei ûnferwachte plakken – in bosk, in Barefoot-skuonwinkel, de finzenis – en stuitet op frisse perspektiven op ús relaasje ta arbeid.
Ferpiterje yn ’e gouden koai
In soad minsken stelle har tefreden mei wurk dat eins gjin foldwaning mear jout, de sleur slacht ta en stadichwei ferpiterje wy yn ús gouden koai. Lillioja hat it sels ek ûnderfûn: de tiid dy’t him foarút sleept, de lange dagen achter in buro, grús yn ’e holle. Dan wist se net hoe gau se derwei komme moast, op ’e syk nei in oare arbeidsomjouwing. ‘Ik ha my noait echt oan ien baan hechte, ik bin net ien fan “foar altyd”. Utbesykje fyn ik moai, ferskillende wrâlden kennen leare, wat dat oanbelanget is de sjoernalistyk in goede omjouwing. Foarearst.
Ien fan ’e belangrykste lessen dy’t se learde by it skriuwen fan har boek krige se fan boskwachter Arjan Postma út Alkmaar, mei wa’t se in natuerkuier makke. Hy fertelde har dat it fenomeen ‘yn balâns wêze’ yn de natuer betsjut dat eat hast oan it deagean is. As eat net mear groeit, stiet it stil en dus op it punt fan omfallen. Yn wurktaal formulearre: sleur is net sûn foar minsken.
En dochs, skriuwt Lillioja yn it haadstik Wat ik over werk leerde in het wild, lije wy ûnder sleur, sette wy troch en ferûnderstelle wy dat der in momint bestiet dat alles “goed” is. Wurk, privee, alles sil op in dreamd momint yn balâns wêze – in waanfoarstelling. Wy soene krekt yn beweging bliuwe moatte, sizze de skriuwer en de boskwachter yn koar, en feroaring omearmje.
‘Ik wol myn lêzers dêrta oanmoedigje: stel fragen, formulearje dyn eigen miening, tink kritysk nei. Ik preekje net: hâld op fan wurkjen, mar stel de fraach: wêrom dochst de dingen dy’tst dochst, bist it dermei iens hoe’t it giet?’
Burn-out en midlife-krisis
It idee foar har boek slommere al jierren, sûnt 2018, doe’t se foar de Volkskrant in rige skreau oer ferdwinende beroppen en sels libbensliif ûnderfûn hoe’t it is, it soms monotoane wurkjen op in redaksje, in kantoartún fol inoar bekonkurrearjende kollega’s. Foar Vrij Nederland skreau Lillioja stikken oer wat wy fan bisten leare kinne oer wurk. Se ûntduts dat it har boeit om nei ‘nuvere plakken’ te reizgjend, op ’e syk nei nije perspektiven. ‘Wat meimeitsje, dêr komme de bêste ferhalen út.’
Sa late har syktocht har foar dit boek nei de wurkkeamer fan Arthur Eaton, psycho-analitikus: se woe witte wêrom’t wy faak dreame oer ús wurk (te let komme, ús wurk net ôf krije) en wat wy moatte mei sleur en net ferfolle ambysjes.
Ut it boek: ‘Neffens Arthur is in burn-out – dêr’t in soad fan syn pasjinten mei oankomme yn syn praktykkeamer – te fergelykjen mei in ferhaal dat op is. It ferhaal dat wy ússels lange tiid fertelden. In ferhaal dat moai genôch wie om elke moarn foar fan’t bêd te kommen. Mar dat ferhaal kin op in bepaald stuit ‘op’ reitsje, en dan is der neat mear om dy oan beet te hâlden.’ Dan moatst bewege, learde Lillioja fan de psycho-analytikus, letterlik en figuerlik.
Drôgje en omdreutelje
Se hat sels leard dat it helpt om je wurk op fêste tiden te ûnderbrekken en wat oars te dwaan: de tún yn , in ein te rinnen, sporte. ‘Minsken miene datst troch mar sa lang mooglik achter dyn kompjûter sitten te bliuwen wol fierder komst, trochsette … pushe … dat ha wy leard. Kuierjen, omdreuteljen, foar dy út stoarjen, wurdt sjoen as “dyn tiid ferdwaan”. Wylst dêrtroch krekt nije ynsichten krije kinst en dyn kreativiteit ferhegest. Dat bart net troch te forsearjen.’
It soe goed wêze, set Lillioja útien, as wy faker tiid ynromje om te drôgjen. ‘Wy binne altyd mar dwaande mei it einpunt, in bestimming, it einprodukt of in doelstelling dy’t wy helje moatte, yn stee fan mei it paad derhinne, mei it plak dêr’t wy nó binne.’
Under it skriuwen fan har boek makke se ek soks mei. Ien fan de earste haadstikken sneuvele: it wie wat krampeftich skreaun, se woe té graach wat oer arbeid skriuwe dat alles omfetsjend, nij en yntelligint wie. Doe’t se mear op har gefoel ôf gie en op ’e syk gie nei bysûndere plakken yn de maatskippij dêr’t se oer wurk leare koe, dóé begûn it te streamen, krige se lol yn it skriuwen en naam har projekt in flecht. ‘Wat ek holp, wie it loslitten fan it idee dat alle lêzers myn boek leuk fine moasten. Dat joech lucht.’
‘Alles út dyn wurk helje’
Yn Waarom werken we? warskôget Lillioja har lêzers foar in neffens har gefaarlike oanname, nammentlik dat wurk tsjintwurdich net mear foaral in manier is om dyn jild te fertsjinjen sadatst de dingen dwaan kinst dy’tst leuk fynst. It is tsjintwurdich earder krekt oarsom: watst leuk fynst om te dwaan, is wurk. En dy oertsjûging soarget derfoar dat minsken fetber wurde foar útsûgerij, hâldt se út.
‘Wy moatte ús “passy” yn ús wurk fine, der “alles úthelje”, ús “bine” oan ús wurk, mar tagelyk krijst fan dyn wurkjouwer gjin tasizzing werom – gjin fêst kontrakt, mar in losse wurkrelaasje en in ûnfeilige wurksfear. Alles jaan moatte mar tagelyk ôfhinklik wêze. Dat is dochs toksysk?’
Yn de kultuersektor is dat probleem grut, stelt se. Min betelle opdrachten wurde troch freelancers foar in bytsje jild oannommen omdat it “sok leuk wurk is” of “goed foar dyn portfolio”. ‘Dêr hâldst in systeem fan ûnderbetelling mei yn stân.’
It is tiid dat it wurk fan kultuermakkers op wearde skat wurdt, ynklusyf de “lege” drôchtiid. ‘Dêr moatte de makkers sels ek foar yn ’e bres springe. Wês gol nei dysels!’
Wurk als religy
Soms liket it derop dat wurk in nije religy wurden is, skriuwt Lillioja. ‘In soad minsken hawwe har hiele libben pochele, net mei it foarútsjoch op in himelsk paradys, mar op har ierdske paradys: it pensjoen oan de Costa del Sol, yn in camper troch Skandinavië, of mei de barbekjû yn de foartún fan de folkswyk.’
In ûnbesoarge âlde dei en finansjele sekerheid lykje tsjintwurdich it heechst helbere. Mar is in soargeleas libben wol sa noflik en nijsgjirrich? ‘Ast soargen hast yn dyn libben, betsjut dat datst ergens om joust, datst dy ferbynst oan de wrâld. Dêryn skûlet gelok. Net yn de ôfwêzigens fan soargen.’
Se wiist op lannen as Finlân en Japan, lannan dêr’t minsken it prima foarinoar hawwe, dêr’t wolfeart en sosjale wissichheid grut binne, mar it oantal selsmoarden heech. Koartom: yn soargeleazens skûlet it libbensgelok net.
Yn wat dan wol? Yn wat dwaan foar in oar, yn kontakten lizze, mei dyn hannen wurkje, wat meitsje. Sels skoot Lillioja geregeld achter de naaimasine. Praktysk dwaande wêze, se kin it elkenien oanriede.
De jongere generaasje, Gen Z, hat dat oars aardich troch. Dy wol gjin kâlde, krampachtige fuotten mear. Jonge wurkjenden stelle krityske fragen by hoe’t âldere generaasjes de arbeidsmerk ynrjochte hawwe. Dat is net “loai” of “letargysk”, mar in besykjen ta in sinfollere ynfolling fan it libben te kommen. Lillioja skriuwt: ‘Dy weromlûke út it ekonomyske model dat it útstjerren fan soarten mei yn ’e hân wurket, en kieze foar mear tiid om simpelwei te libjen, is krekt in aktivistyske died.’