Der is in koart ferhaal fan Maartje Wortel, oer twa minsken dy’t fereale yn it gers lizze: Adam en Annabel. Adam fertelt Annabel oer Tobias Wolff, in skriuwer dy’t syn ferhalen midstwa knipt, de earste helte fuortsmyt en fan ’e midden it begjin makket. ‘Net per definysje moai,’ fynt Adam. ‘Mar ynienen stiet de auto mei pech lâns de kant fan ’e dyk, der binne boarden sneuvele yn ’e keuken, koffers stean op in perron, in âlde man komt klear yn in motel, dat soarte dingen. Witst net wat deroan foarôfgie.’
‘Witst ek net wat der noch komt,’ seit Annabel. ‘Evensagoed soe er de ein derôf knippe kinne en gewoan begjinne by it begjin.’
Tekst: Lieke van de Krommenacker | Yllustraasjes: Studio Teer – Margreet de Jong
Der is in koart ferhaal fan Maartje Wortel, oer twa minsken dy’t fereale yn it gers lizze: Adam en Annabel. Adam fertelt Annabel oer Tobias Wolff, in skriuwer dy’t syn ferhalen midstwa knipt, de earste helte fuortsmyt en fan ’e midden it begjin makket. ‘Net per definysje moai,’ fynt Adam. ‘Mar ynienen stiet de auto mei pech lâns de kant fan ’e dyk, der binne boarden sneuvele yn ’e keuken, koffers stean op in perron, in âlde man komt klear yn in motel, dat soarte dingen. Witst net wat deroan foarôfgie.’
‘Witst ek net wat der noch komt,’ seit Annabel. ‘Evensagoed soe er de ein derôf knippe kinne en gewoan begjinne by it begjin.’
Oan dit ferhaal moat ik soms tinke as ik de krante lês. It giet net bêst mei ús en de wrâld, oan de oanhâldende stream fan min-nijsberjochten te sjen. Hoewol’t dit fansels ôfhinget fan hoe’tst dernei sjochst en wêr’tst de klam op leist, sette wy linksom of rjochtsom ôf op in klimaatkatastrofe en in problematysk ferlies fan bioferskaat. Der wurde oarloggen útfochten yn Oekraïne, Soedan en Jemen (en yn tsientallen oare lannen). Eksperts sprekke fan genosidaal geweld yn Gaza. De minskerjochten stean wrâldwiid ûnder druk, lhbti’ers freezje foar har baan of har libben en de tech-elite helpt ekstreemrjochts oan ’e macht.
En dan is de krante noch net iens út. ‘De takomst is ús grutste mienskiplik ûnderfûne ramp,’ merkt Philipp Blom op yn syn boek Hoop.
Adam en Annabel rize op. Ik fiel my de byrider yn dy auto mei pech lâns de kant fan ’e dyk, in personaazje yn in ferhaal dêr’t de ein net fan te oersjen is – wylst ik dochs yn in tige befoarrjochte posysje sit: sûn, mei in dak boppe myn holle en bôle op ’e planke. Foarneamde krisissen hawwe gjin direkt rampsillige gefolgen foar myn libben. Likegoed sjoch ik yn eangst en freze foarút. Fan hokker ferhaal is dit hjoed yn ’e goedichheid de midden? En wichtiger noch, foar hokker ein wolle wy kieze?
Hoop is populêr – yn elk gefal ûnder skriuwers. Yn syn essee Optimisme sûnder hoop wol Tomminga Wieringa ha dat wy net lije oan it no, mar oan it tekoart oan in foarstelbere takomst. En skriuwer, histoarikus en filosoof Philipp Blom siket fia sân brieven oan in jonge ûnbekende yn Hoop nei in antwurd op de fragen: wêrom noch hoopje? Kinst eins noch hoop hawwe yn dizze tiid?
Wy fine hâld yn hoop as de wanhoop of machteleazens grut is en it sicht op de takomst fertroebele wurdt troch sterrende poppen, platbombardearre stêden en mei de grûn gelykmakke reinwâlden. Dan is it gerêststellend om tinke te kinnen: sjoch, dit binne ellindige tiden, mar skielk, ea, keare de saken wer te ’n goede. Nayf? Miskien, mar allinnich as it hoopjen mank giet mei it ûntstriden fan de realiteit. Hoop is ek de sinnebril op it stuit dat de takomst dy fûl yn ’e eagen skynt; in wolkom helpmiddel. Om de takomst oanfurdigje te kinnen, moatst dy wol foar dy sjen kinne.
Hoe dan ek like my it hoopje kinnen of doarren op in bettere takomst, foar dysels as yndividu of foar de planeet, in lúkse op himsels. Wa tinkt oan de dei fan moarn as jins fuortbestean hjoed bedrige wurdt, troch in oarloch of slimme sykte? En hoe is it mooglik om foarby selsbehâld te tinken, as libben in kwestje is fan oerlibjen?
Dat dizze ferûnderstelling foarbygiet oan de komplekse en wûnderlike aard fan de minsk, blykt wol út de ferhalen fan tsjûgen en oerlibjenden fan grouwélige barrens en skiednissen. ‘Der bestiet gjin situaasje dy’t sa wanhopich is dat minsken dochs net hoopje soene, yn konsintraasjekamp en deadesel, yn oarloch en hûngersneed, deesiik of ferfolge en yn it oangesicht fan de eigen ferneatiging,’ neffens Blom.
De iennichste kear dat ik ûnderfûn ha hoe’t in libben sûnder hoop derútsjen kin, wie it momint dat net de mar allinnich mar myn takomst swart waard. Yn de simmer fan 2002 foel ik út as gefolch fan in rige burn-out-eftige klachten. Sliepen slagge amper noch; eangst, panyk en mismoedigens wikselen inoar ôf en ûntnamen my de nocht om te iten en te libjen.
Wat oerbleau: in boaiemleas gefoel fan ûnfeiligens dat bûten elke taal en logika foel, wêrmei’t de wichtichste stikken ark dy’t ik ta myn beskikking hie ûnbrûkber wurden wiene. It gefaar lei stiif ferankere op in plak yn mysels dêr’t it likemin de rûte as de útgong fan koe. Ear’t ik it wist libbe ik finzen yn it skimertsjuster, net wittend oft it wer ljochter wurde soe, of noch tsjusterder. Op it earste doarst ik net te hoopjen en it tinken oan it lêste drukte alle hoop yn it foar al de kop yn.
Dat de hoop tsjin ’e klippen op dochs syn wei wer fûn, kin ik net oars ferklearje as dat it alternatyf – in libben yn fertwiveling en dus net écht libje – gjin opsje wie. Yn it ferlies fan de hoop riisde sadwaande wat oars op; de needsaak, en dêrmei de romte, om te hanneljen.
Skriuwer, histoarikus en aktivist Rebecca Solnit stelt yn in essee yn The Guardian; ‘: ‘It is important to say what hope is not: it is not the believe that everything was, is or will be fine.’ In idee dêr’t sawol Wieringa as Blom op trochborduere. Yn har stik, publisearre krekt foar de earste ferkiezing fan Trump as presidint fan de Feriene Steaten, reflektearret Solnit op de tiid en de tiidgeast. Se konstatearret dat, yn de 21ste iuw, gâns sosjale en politike bewegingen, likegoed oan de progressive as oan de populistyske kant fan it spektrum, oerwinnings boekt hawwe. Tink oan Black Lives Matter en MeeToo.
Yn it skaad hjirfan sjogge wy ússels konfrontearre mei in ferskuorrende groei yn ekonomyske ûngelikens, oanfallen op boargerlike frijheden mei dêrboppe-op: klimaatferoaring dy’t flugger op ús ôf komt as dat wittenskippers foar mooglik holden hiene. Yn de wurden fan Solnit: ‘The evidence is all around us of tremendous suffering and destruction. The hope I am interested in is about broad perspectives with specific possibilities, ones that invite or demand that we act.’
As hoop, of it ferlies dêrfan, wat is, dan dit: yn it lyk komme mei de ûnwisse ôfrin. Yn dy ûnwisse romte, sjocht ek Solniet, huzet it hannelingsperspektyf. It omearmjen fan dy ûnwissichheid is it erkennen fan mooglikheidssin: it troch skriuwer Robert Musil munte idee dat der ek oare útkomsten tinkber binne en dat alles wat der net is fan mear wearde is as dat wat der (noch) net is. Foar Wieringa is it reden om de hoop yn syn gehiel by it grutsmoargens te setten. Hanneljen is derfoar yn it plak kommen. Dêr’t er kin plantet Wieringa beammen, ‘it meast fûnemintele dat ik betinke kin om in snipel takomst te ferdigenjen’. It is in foarm fan sinjouwing dêr’t ek Blom op útkomt: ûnderdiel te wêzen fan in ferhaal dat grutter is as dysels.
Yn de oanlieding fan har koartlyn ferskynde esseebondel No straight road takes you there leit Solnit der, ús foarâlden en foarfjochters yndachtich, de klam op dat elkenien, altyd, yn ’e midden fan it gruttere ferhaal libbet. Wy binne allegear Adam en Annabel yn it gers, waans takomst dan wol twifeleftich is, mar nea sûnder mooglikheden.
